Relacje społeczne w szkole. Rekomendacje kierunkowe dla polityki edukacyjnej oraz wskazówki dla społeczności szkolnych
Autor: Instytut Badań Edukacyjnych
Data publikacji: 06/2026
Tematyka: Administracja publiczna | Demografia | Edukacja i Nauka | Polityka społeczna | Samorząd terytorialny
Link źródłowy: kliknij tutaj
Informacja prasowa: kliknij tutaj
Skopiuj link do raportu
Streszczenie
Streszczenie
Opracowanie „Relacje społeczne w szkole. Rekomendacje” powstało na podstawie analizy wyników międzynarodowych badań edukacyjnych oraz badań jakościowych prowadzonych w Polsce. Skupia się na relacjach występujących między uczniami, nauczycielami, dyrekcją oraz rodzicami i opiekunami. Wyniki wskazują, że uczniowie w Polsce relatywnie negatywnie oceniają wzajemne relacje rówieśnicze, choć skala przemocy szkolnej jest umiarkowana. Relacje nauczycieli z uczniami są postrzegane mniej korzystnie niż w innych krajach, natomiast więzi wśród nauczycieli i między dyrektorem a personelem są oceniane pozytywnie.
Kluczowe rekomendacje dotyczą stworzenia jasnej, współtworzonej wizji i misji szkoły, która angażuje kadrę, uczniów oraz rodziców. Podkreśla się także rolę stylu przywództwa dyrektora – opartego na komunikacji, dostępności i zaangażowaniu całej społeczności szkolnej w podejmowanie decyzji. Istotne jest wypracowanie i egzekwowanie sprawiedliwych zasad zachowania oraz przeciwdziałanie negatywnym skutkom wielkości szkoły poprzez organizacyjne rozwiązania, takie jak mentoring czy tutoring rówieśniczy.
Ważnym elementem wzmacniającym dobre relacje jest włączanie uczniów i ich rodzin w procesy decyzyjne oraz dostosowanie programów wspierających wielokulturowość i uczniów z niekorzystnych środowisk społeczno-ekonomicznych. Dbałość o estetykę i dostępność przestrzeni oraz zasobów cyfrowych szkoły również sprzyja budowaniu pozytywnej atmosfery. Całość wskazuje na kompleksowe podejście do relacji społecznych jako fundamentu bezpiecznej i wspierającej szkoły.
Wnioski
Wnioski
1. Jakość relacji społecznych w polskich szkołach jest zróżnicowana i uwarunkowana kontekstem społeczno-ekonomicznym oraz kulturowym środowiska szkolnego. Szczególnie niższy status społeczno-ekonomiczny rodzin uczniów oraz duże zróżnicowanie kulturowe i językowe mogą sprzyjać nasileniu przemocy rówieśniczej oraz obniżać poziom wzajemnego szacunku między uczniami.
2. Włączanie uczniów w procesy decyzyjne na poziomie klasy i szkoły pozytywnie wpływa na rozwój ich poczucia podmiotowości, motywacji oraz wzmacnia relacje nie tylko między samymi uczniami, ale również między uczniami a nauczycielami. Praktyczne zastosowanie tego podejścia obejmuje udział uczniów w ustalaniu zasad oceniania, organizacji przestrzeni klasowej oraz wyborze tematów edukacyjnych.
3. Realizacja programów skierowanych do rodzin uczniów z niekorzystną sytuacją społeczno-ekonomiczną oraz programów wspierających wielokulturowość sprzyja poprawie jakości relacji społecznych w szkole. Kluczowe znaczenie ma przy tym dostosowanie tych programów do specyfiki danej szkoły oraz aktywne zaangażowanie wszystkich grup szkolnej społeczności.
4. Styl przywództwa dyrektora szkoły odgrywa istotną rolę w kształtowaniu pozytywnych relacji społecznych. Transparentna komunikacja, włączanie nauczycieli i rodziców w procesy decyzyjne oraz obecność dyrektora w bezpośrednim kontakcie z uczniami sprzyjają budowaniu atmosfery zaufania i współpracy.
5. Szkoły powinny wdrażać jasne, sprawiedliwe i konsekwentnie egzekwowane zasady zachowania, które są wypracowane wspólnie z uczniami i znane wszystkim uczestnikom życia szkolnego. W większych placówkach pomocne są też organizacyjne rozwiązania niwelujące negatywne skutki wielkości szkoły, jak mentoring, tutoring rówieśniczy czy tworzenie dostępnych przestrzeni wspólnych.
6. Systematyczne monitorowanie sytuacji relacji społecznych w szkołach, szczególnie w tych z dużym zróżnicowaniem kulturowym i uczniami z doświadczeniem migracji, jest kluczowe dla skutecznego diagnozowania potrzeb oraz wdrażania adekwatnych działań profilaktycznych i interwencyjnych. Wsparcie zewnętrzne, w tym narzędzia do diagnozy i analizy, znacząco wspomaga szkoły w tym procesie.
Główne rekomendacje
Główne rekomendacje
1. Warto systematycznie monitorować sytuację relacji społecznych w szkołach o wysokim zróżnicowaniu kulturowym i społeczno-ekonomicznym, ze szczególnym uwzględnieniem szkół z uczniami z doświadczeniem migracji, aby adekwatnie reagować na ich potrzeby oraz wzmacniać integrację i przeciwdziałać negatywnym zjawiskom.
2. Niezbędne jest opracowywanie i regularna aktualizacja wizji oraz strategii funkcjonowania szkoły, które powinny być tworzone w partycypacyjny sposób z udziałem kadry pedagogicznej, uczniów oraz rodziców, co sprzyja poczuciu współodpowiedzialności za rozwój szkolnych relacji i ułatwia ich wdrażanie oraz monitorowanie.
3. Dyrektorzy szkół powinni rozwijać styl przywództwa oparty na przyjaznej komunikacji, transparentności działań oraz szerokim zaangażowaniu nauczycieli i rodziców w procesy decyzyjne, co podnosi jakość współpracy w środowisku szkolnym i pozytywnie wpływa na klimat szkoły.
4. Realizacja programów dedykowanych rodzinom uczniów znajdujących się w niekorzystnej sytuacji społeczno-ekonomicznej oraz inicjatyw wspierających wielokulturowość w szkole sprzyja poprawie jakości relacji między uczniami i całej społeczności szkolnej, dlatego ich wdrażanie powinno być dostosowane do specyfiki lokalnej szkoły oraz angażować różne strony szkolne.
5. Szkoły powinny wprowadzać jasne, sprawiedliwe oraz powszechnie znane zasady zachowania, wypracowane w porozumieniu z uczniami, a także stosować rozwiązania organizacyjne niwelujące negatywne skutki dużej liczby uczniów, takie jak mentoring, tutoring rówieśniczy czy integracyjne wycieczki międzyoddziałowe, by budować pozytywny kulturowy klimat szkoły.
6. Istotne jest umożliwianie uczniom aktywnego uczestnictwa w podejmowaniu decyzji dotyczących życia szkolnego, co zwiększa ich zaangażowanie oraz poczucie przynależności do społeczności szkolnej, a także wzmacnia odpowiedzialność za rozwój i jakość relacji społecznych w szkole.