ROZWODY POZASĄDOWE – KONSEKWENCJE DLA TRWAŁOŚCI I STABILNOŚCI INSTYTUCJI MAŁŻEŃSTWA

Streszczenie raportu

Raport Fundacji Instytutu na rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris analizuje konsekwencje wprowadzenia rozwodów pozasądowych, krytycznie oceniając ustawę z dnia 6 marca 2025 r. Zwraca uwagę, że choć celem legislacyjnym jest zwiększenie efektywności systemu prawnego i odciążenie sądów, zaproponowane rozwiązania są nieproporcjonalne i zagrażają trwałości małżeństwa jako fundamentalnej instytucji społecznej i konstytucyjnej. Łatwiejszy dostęp do rozwodów pozasądowych mógłby osłabić odpowiedzialność małżonków i zmienić społeczne postrzeganie małżeństwa, przesuwając granicę między przejściowymi trudnościami a decyzją o rozstaniu. Taka zmiana może skutkować wzrostem liczby rozwodów, a także wpływać na obniżenie motywacji do inwestowania w związek oraz prowadzić do zniechęcenia do posiadania dzieci, pogłębiając kryzys demograficzny. Raport podkreśla również ryzyko osłabienia ochrony stron bardziej podatnych na presję i nierówną pozycję ekonomiczną, przede wszystkim kobiet. Autorzy wskazują, że prawo rodzinne powinno wspierać długoterminowe cele małżeństwa, a nie ułatwiać szybkie rozwiązywanie relacji na rzecz krótkoterminowej satysfakcji. W ocenie Instytutu, proponowane zmiany nie uwzględniają złożoności małżeństwa jako zależności społecznej i rodzinnej, a także znaczenia stabilnego środowiska dla dobra dzieci. Wnioskują o skierowanie ustawy do ponownego rozpatrzenia, zwracając uwagę na potrzebę zachowania równowagi między efektywnością systemu a ochroną wartości konstytucyjnych.

Wnioski z raportu

1. Wprowadzenie rozwodów pozasądowych, mimo deklarowanego celu odciążenia wymiaru sprawiedliwości, niesie ze sobą poważne ryzyko osłabienia trwałości instytucji małżeństwa, gdyż upraszczając i przyspieszając procedurę rozwodową, może prowadzić do zwiększenia liczby rozwiązywanych związków małżeńskich oraz obniżenia ich stabilności.

2. System pozasądowego rozwiązywania małżeństw znosi istotne zabezpieczenia obecne w procedurach sądowych, takie jak kontrola nad dobrem dziecka czy ochrona słabszej strony umowy małżeńskiej, co może skutkować zwiększeniem nierówności i narażeniem ekonomicznie słabszych małżonków na niekorzystne warunki rozwodowe.

3. Istnieje głęboki konflikt między krótkoterminowymi aspiracjami samorealizacyjnymi małżonków a celami długofalowego utrzymania stabilności związku; prawo rodzinne powinno wspierać długoterminowe zobowiązania, a nie upraszczać wyjście z małżeństwa na rzecz chwilowego komfortu osobistego.

4. Rozdzielenie statusu małżeństwa na dwie kategorie – z dziećmi i bez dzieci – poprzez ułatwione rozwody pozasądowe jedynie dla tych drugich, może tworzyć niekorzystne bodźce demograficzne, zniechęcając do posiadania potomstwa i pogłębiając kryzys demograficzny.

5. Małżeństwo, jako instytucja o doniosłym znaczeniu konstytucyjnym i społecznym, nie powinno być traktowane jak zwykły kontrakt cywilnoprawny, co wymaga od ustawodawcy zachowania szczególnej ostrożności i adekwatności w doborze środków legislacyjnych dotyczących jego rozwiązania.

6. Efektywność systemu prawnego w zakresie rozwiązywania sporów małżeńskich powinna być zwiększana przede wszystkim poprzez reformy organizacyjne i proceduralne wymiaru sprawiedliwości, a nie przez przenoszenie odpowiedzialności za rozwody do trybu administracyjnego, co może niekorzystnie wpływać na ochronę wartości rodzinnych.

Główne rekomendacje z raportu

1. Wprowadzenie rozwodów pozasądowych powinno być poprzedzone gruntowną analizą potrzeb i skutków społecznych, z uwzględnieniem ochrony trwałości i stabilności małżeństwa jako podstawowej komórki społecznej, zgodnie z wartościami konstytucyjnymi.

2. System prawny powinien wzmacniać rolę sądu jako ośrodka kontroli i ochrony stron, zwłaszcza słabszych ekonomicznie czy emocjonalnie małżonków, poprzez zapewnienie odpowiednich gwarancji i mechanizmów przeciwdziałających asymetrii w podejmowaniu decyzji o rozwodzie.

3. Procedury rozwodowe winny sprzyjać refleksji i deeskalacji konfliktu, a nie jedynie szybkiemu zakończeniu małżeństwa, dlatego istotne jest zachowanie czasu i stopnia komplikacji procesu jako elementu ochrony dobra rodzinnego i dzieci.

4. Legislacja dotycząca rozwodów powinna uwzględniać długoterminowe cele samorealizacji małżonków, promując stabilne i odpowiedzialne podejście do utrzymania relacji małżeńskiej, a nie jedynie realizację chwilowych preferencji czy natychmiastowej satysfakcji jednostkowej.

5. W polityce rodzinnej oraz prawodawstwie należy przeciwdziałać tworzeniu zachęt, które mogłyby prowadzić do odkładania decyzji o rodzicielstwie lub rezygnacji z posiadania dzieci z powodu obaw o trwałość i bezpieczeństwo małżeństwa.

6. Zamiast przenoszenia rozstrzygnięć rozwodowych poza wymiar sprawiedliwości, warto skoncentrować się na reformach organizacyjnych i proceduralnych wymiaru sądowego, mających na celu zwiększenie jego efektywności przy jednoczesnym zachowaniu ochronnej funkcji instytucji małżeństwa.