Relacje społeczne w szkole. Stan, znaczenie, uwarunkowania
Autor: Instytut Badań Edukacyjnych
Data publikacji: 01/2026
Tematyka: Administracja publiczna | Demografia | Edukacja i Nauka | Polityka społeczna | Samorząd terytorialny | Społeczność
Link źródłowy: kliknij tutaj
Informacja prasowa: kliknij tutaj
Skopiuj link do raportu
Streszczenie
Streszczenie
Raport „Relacje społeczne w szkole. Stan, znaczenie, uwarunkowania” analizuje jakość interakcji w środowisku szkolnym na podstawie danych z międzynarodowych badań edukacyjnych. Wskazuje sześć wymiarów relacji, ze szczególnym uwzględnieniem więzi rówieśniczych oraz relacji między nauczycielami a uczniami, które mają kluczowe znaczenie dla klimatu szkoły i dobrostanu wszystkich uczestników edukacji. Wyniki podkreślają rolę kompetencji społeczno-emocjonalnych uczniów oraz ich wpływ na postrzeganie jakości relacji z nauczycielami, zwłaszcza poprzez kontrolę emocji i empatię.
Raport porusza także kwestie doskonalenia zawodowego nauczycieli, jednak analiza nie potwierdziła silnej korelacji między szkoleniami a poprawą relacji. Zwraca uwagę na znaczenie zaufania nauczycieli do uczniów, które wpływa na satysfakcję z pracy oraz obniżenie poziomu stresu zawodowego. Problem niewystarczającego wsparcia i zasobów dla kadry może osłabiać ten efekt.
Istotnym elementem przeciwdziałania przemocy w szkołach są działania wielostronne, w tym dobrze zaplanowane programy interwencyjne skoncentrowane na doskonaleniu kompetencji wszystkich uczestników społeczności szkolnej. Podkreślono potrzebę systematycznej ewaluacji oraz angażowania administracji i organizacji pozarządowych.
Analizy wykazały, że nacisk na mierzalne wyniki nauczania wiąże się z mniejszym dostrzeganiem przez dyrekcję problemów związanych z agresją, co może utrudniać skuteczne reagowanie na negatywne zjawiska w środowisku szkolnym. Raport uwzględnia również wpływ jasności i egzekwowania zasad zachowania na ograniczanie przemocy.
Podsumowując, jakość relacji społecznych w szkołach jest złożonym zagadnieniem wymagającym wielowymiarowego podejścia, łączącego rozwój kompetencji interpersonalnych, skuteczną komunikację i zaangażowanie całej społeczności szkolnej.
Wnioski
Wnioski
1. Relacje społeczne w polskich szkołach charakteryzują się dużą złożonością i różnorodnością perspektyw – oceny jakości tych relacji bywają rozbieżne w zależności od kategorii respondentów (uczniowie, nauczyciele, dyrektorzy), co wskazuje na potrzebę wielowymiarowego i wielostronnego podejścia w badaniach oraz działaniach interwencyjnych.
2. Przemoc rówieśnicza, w szczególności psychiczna i słowna, pozostaje istotnym wyzwaniem w polskich szkołach, z nasileniem widocznym po pandemii COVID-19, co podkreśla konieczność systematycznego monitorowania i stosowania interdyscyplinarnych programów profilaktycznych oraz naprawczych, uwzględniających specyfikę kontekstu szkolnego.
3. Wdrażanie praktyk naprawczych powinno opierać się na dostosowaniu do lokalnych uwarunkowań szkoły, budowaniu kompetencji nauczycieli, dyrektorów i uczniów oraz obligatoryjnym systemie ewaluacji działań, z zaangażowaniem zarówno organów prowadzących szkoły, jak i organizacji pozarządowych skupionych wokół społeczności szkolnej.
4. Jasne i konsekwentne egzekwowanie zasad zachowania przez pracowników szkoły jest kluczowym czynnikiem ograniczającym przejawy agresji i przemocy wśród uczniów, co potwierdzają zarówno dane z badania TALIS 2024, jak i praktyczne obserwacje dotyczące efektywności polityk dyscyplinarnych.
5. Zaangażowanie rodziców i lokalnej społeczności może przybierać różne formy, z których te bardziej partycypacyjne i interaktywne – takie jak współdecydowanie, ewaluacja i udział w zajęciach edukacyjnych – mają większy potencjał korzystnego wpływu na uczenie się uczniów, choć w badaniach polskich szkół nie zaobserwowano statystycznie istotnych bezpośrednich korelacji.
6. Nacisk na mierzalne efekty nauczania, choć często wskazywany w literaturze jako ryzyko generujące rywalizację i zwiększenie agresji, w polskich badaniach nie wykazuje jednoznacznej negatywnej korelacji z jakością relacji społecznych, co sugeruje potrzebę zrównoważonego podejścia do wymagań edukacyjnych i klimatu społecznego w szkole.
Główne rekomendacje
Główne rekomendacje
1. Wdrażanie działań na rzecz poprawy relacji społecznych w szkołach powinno skupiać się na trwałej zmianie codziennych praktyk, a nie jedynie na realizacji krótkoterminowych programów, co sprzyja większej skuteczności interwencji.
2. Szkoły powinny samodzielnie tworzyć i dostosowywać programy przeciwdziałania przemocy i poprawy klimatu społecznego, uwzględniając lokalne potrzeby, specyfikę środowiska oraz angażując całą społeczność szkolną – uczniów, nauczycieli, rodziców i pracowników niepedagogicznych.
3. Kluczowe znaczenie dla efektywności działań profilaktycznych ma aktywne zaangażowanie kadr szkoły, w szczególności dyrektora i grona pedagogicznego, a także budowanie spójności i poczucia wspólnoty wewnątrz szkoły.
4. Systematyczna diagnoza i ewaluacja realizowanych działań powinna być integralną częścią strategii przeciwdziałania przemocy, aby umożliwić ich modyfikację oraz dostosowanie do zmieniającego się kontekstu szkoły.
5. Należy rozwijać kompetencje społeczno-emocjonalne uczniów, gdyż ich wysoki poziom wpływa pozytywnie na jakość relacji nauczyciel–uczeń oraz ogranicza przejawy braku szacunku i agresji w szkole.
6. Wsparcie zawodowe dla nauczycieli, w tym szkolenia skoncentrowane na budowaniu relacji i radzeniu sobie z różnorodnością środowisk uczniów, jest niezbędne, jednak powinno być realizowane w sposób ciągły i systemowy, a nie incydentalny.