Ocena skutków wprowadzenia ustawy z dnia 1 października 2024 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego
Data publikacji: 27/02/2026
Tematyka: Administracja publiczna | Ekonomia | Podatki | Polityka | Prawo | Samorząd terytorialny
Link źródłowy: kliknij tutaj
Informacja prasowa: kliknij tutaj
Skopiuj link do raportu
Streszczenie
Streszczenie
Ekspertyza analizuje zmiany systemu finansowania jednostek samorządu terytorialnego (JST) wprowadzonych ustawą z dnia 1 października 2024 roku, koncentrując się na skutkach dla miast na prawach powiatu, ze szczególnym uwzględnieniem członków Unii Metropolii Polskich. Dokument ocenia spójność wewnętrzną ustawy, metody naliczania dochodów JST z podatków PIT i CIT, mechanizm przeliczeniowej liczby mieszkańców oraz sposób wyznaczania potrzeb wyrównawczych i dobór determinant związanych z obszarami wydatkowymi. W badaniu uwzględniono także opinie skarbników miast na prawach powiatu na temat nowych rozwiązań finansowych.
Główne wnioski wskazują na występowanie niespójności legislacyjnych oraz konstrukcyjnych ustawy, które mogą komplikować jej interpretację. Analizy symulacyjne pokazują, iż mimo wzrostu dochodów z PIT, wpływy dla miast zrzeszonych w UMP są relatywnie niższe niż dla pozostałych miast na prawach powiatu, podobnie w przypadku CIT. Ekspertyza zwraca uwagę na ograniczenia stosowanych wskaźników waloryzacji dochodów, które mogą być wrażliwe na nieprzewidywalne zdarzenia gospodarcze.
Reforma ma na celu ustabilizowanie i wzmocnienie finansów JST poprzez opieranie zasilenia finansowego na dochodach własnych związanych z lokalną bazą podatkową, a także zwiększenie przewidywalności i przejrzystości systemu. Wskazuje jednak na konieczność dalszych prac nad doprecyzowaniem mechanizmów, aby efektywnie odpowiadać na różnorodne potrzeby i wyzwania jednostek samorządowych.
Wnioski
Wnioski
1. Wprowadzenie nowej ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego nie spełniło oczekiwań większości miast na prawach powiatu w zakresie poprawy ich sytuacji finansowej, choć zauważono wzrost przewidywalności dochodów, co stanowi istotny postęp w zarządzaniu finansami JST.
2. Struktura mechanizmu ustalania subwencji ogólnej oraz potrzeb finansowych wykazuje wewnętrzne niejasności i niespójności legislacyjne, które mogą utrudniać jednoznaczną interpretację przepisów oraz skuteczne wdrażanie prawa, ze szczególnym uwzględnieniem kwestii korekt i waloryzacji.
3. Metodyka obliczania potrzeb wyrównawczych oraz wskaźnika zamożności oparta na indywidualnych dochodach JST i przeliczeniowej liczbie mieszkańców wymaga dalszych doprecyzowań, aby w pełni odzwierciedlać lokalne uwarunkowania ekonomiczne oraz efekty regionalnych różnic struktury demograficznej i zatrudnienia.
4. Istnieje ryzyko niedoszacowania dochodów JST z tytułu podatków PIT i CIT ze względu na niepełne uwzględnienie zmian demograficznych, migracji oraz dynamiki rynku pracy, co sugeruje konieczność rozwoju narzędzi analitycznych i intensyfikacji współpracy samorządów z Ministerstwem Finansów w zakresie monitoringu i prognozowania dochodów.
5. Zwiększenie dywersyfikacji źródeł dochodów JST, zwłaszcza poprzez rozwój dochodów własnych oraz działalności gospodarczej jednostek samorządowych, stanowi kluczowy kierunek wzmacniający stabilność finansową, ograniczając jednocześnie uzależnienie od zmiennych wpływów z podatków centralnych.
6. Podjęte działania informacyjno-organizacyjne, promujące prawidłowe wskazywanie miejsca zamieszkania w deklaracjach podatkowych, mają istotne znaczenie dla właściwego powiązania dochodów JST z rzeczywistym obciążeniem publicznymi usługami, co sprzyja sprawiedliwemu i efektywnemu rozdziałowi środków finansowych.
Główne rekomendacje
Główne rekomendacje
1. Należy wdrożyć kompleksowe modele ekonometryczne i scenariuszowe, które uwzględniają zmienność wskaźników makroekonomicznych oraz lokalnych uwarunkowań, celem precyzyjniejszego prognozowania dochodów jednostek samorządu terytorialnego (JST).
2. Konieczne jest zintensyfikowanie działań informacyjnych oraz organizacyjnych promujących prawidłowe wskazywanie miejsca zamieszkania w deklaracjach podatkowych PIT, co pozwoli na lepsze odzwierciedlenie faktycznego obciążenia JST w zakresie świadczenia usług komunalnych.
3. Wprowadzenie dywersyfikacji źródeł dochodów JST poprzez zwiększenie udziału dochodów własnych niezależnych od podatków osobistych i dochodowych od osób prawnych, w szczególności z opłat lokalnych oraz dochodów z majątku komunalnego, zwiększy stabilność finansową samorządów.
4. Rekomenduje się wzmocnienie kompetencji analitycznych w JST, poprzez rozwój zespołów specjalistycznych oraz organizację szkoleń z zakresu analizy danych, prognozowania dochodów oraz zarządzania ryzykiem fiskalnym, co umożliwi efektywniejsze gospodarowanie zasobami finansowymi.
5. Zaleca się monitorowanie i uwzględnianie specyficznych potrzeb demograficznych i społecznych, takich jak rosnące zapotrzebowanie na opiekę społeczną i wielkość populacji osób starszych, poprzez odpowiednie dostosowanie wskaźników determinujących przydział środków finansowych oraz systemów wsparcia.
6. Konieczne jest pogłębienie współpracy jednostek samorządu terytorialnego z Ministerstwem Finansów w celu uzyskiwania bardziej szczegółowych danych źródłowych, udziału w konsultacjach dotyczących metod waloryzacji dochodów oraz zgłaszania propozycji korekt uwzględniających lokalne uwarunkowania rynków pracy i gospodarki.