Ewaluacja nowej edycji Programu Czyste Powietrze – perspektywa samorządów.
Autor: Polski Alarm Smogowy
Data publikacji: 05/02/2026
Tematyka: Administracja publiczna | Ekologia | Energetyka | Gospodarka i rynek pracy | Ochrona środowiska | Polityka | Polityka społeczna | Prawo | Samorząd terytorialny
Link źródłowy: kliknij tutaj
Informacja prasowa: kliknij tutaj
Skopiuj link do raportu
Streszczenie
Streszczenie
Raport z października 2025 roku przedstawia wyniki ewaluacji nowej edycji Programu „Czyste Powietrze” z perspektywy samorządów. Badanie objęło 20 gmin z różnych regionów Polski, skupiając się na doświadczeniach urzędników i operatorów programu. Nowe zasady wprowadziły znaczące wyzwania organizacyjne i finansowe, szczególnie dla mniejszych gmin, które często dysponują ograniczonym personelem technicznym. Wprowadzenie rygorystycznych kryteriów i konieczność kompleksowej termomodernizacji skutkowały spadkiem liczby zgłaszanych wniosków oraz wykluczeniem niektórych grup mieszkańców, w tym osób dotkniętych ubóstwem energetycznym oraz właścicieli budynków „bez przyszłości”.
Krytycznie oceniono brak etapowania inwestycji oraz wymagania audytu energetycznego, który obecnie jest postrzegany jako dokument trudny do zrozumienia i niepełniący roli praktycznego przewodnika inwestycyjnego. Konieczne jest jego uproszczenie i uzupełnienie czytelnym podsumowaniem prezentującym korzyści finansowe i efekty termomodernizacji, co zwiększyłoby motywację beneficjentów. Problemy techniczne i opóźnienia związane z wojewódzkimi funduszami, nierównomierna jakość obsługi beneficjentów oraz brak zunifikowanych procedur powodują rozczarowanie i utratę zaufania. Raport wskazuje konieczność lepszego wsparcia merytorycznego operatorów oraz wypracowania jednolitych standardów komunikacji z klientami. Podsumowując, obecna forma programu, mimo pozytywnych aspektów ograniczenia nieefektywnych inwestycji, wymaga znaczącej reformy, aby skuteczniej wspierać mieszkańców i realizować cele transformacji energetycznej.
Wnioski
Wnioski
1. Wdrożenie wymogu kompleksowej termomodernizacji powiązanej z audytem energetycznym znacząco ograniczyło liczbę składanych wniosków do Programu Czyste Powietrze, zwłaszcza wśród osób planujących jedynie wymianę źródła ciepła, co pogłębia problemy związane z ubóstwem energetycznym i wykluczeniem społecznym.
2. Audyt energetyczny, choć teoretycznie pełni istotną rolę narzędzia przygotowującego efektywną modernizację budynku, w praktyce jest postrzegany przez beneficjentów jako skomplikowany i nieczytelny dokument, co skutkuje niską motywacją do realizacji kompleksowych inwestycji oraz negatywnie wpływa na postrzeganie Programu.
3. Brak jednolitego i standaryzowanego systemu obsługi beneficjentów przez gminnych operatorów, jak również niewystarczające przygotowanie merytoryczne personelu, prowadzi do niespójności w komunikacji, niedostatecznego wsparcia technicznego i wzrostu frustracji zarówno po stronie urzędników, jak i mieszkańców.
4. Problemy systemowe funkcjonowania regionalnych funduszy (np. wielomiesięczne opóźnienia w wypłatach i podpisywaniu umów, niejednolite interpretacje przepisów) znacząco pogarszają wizerunek Programu, osłabiają zaufanie beneficjentów oraz generują dodatkowe obciążenia dla gmin pełniących rolę pośredników w procesie realizacji wsparcia.
5. Konieczność poniesienia przez beneficjentów kosztów audytu energetycznego przed uzyskaniem informacji o faktycznej wysokości możliwej dotacji stanowi poważną barierę mentalną i finansową, która demotywuje potencjalnych uczestników Programu oraz budzi obawy o przejrzystość i uczciwość procedur dotacyjnych.
6. Efektywne pełnienie funkcji operatora Programu wymaga od gmin dedykowanego, wysoko wykwalifikowanego zespołu pracowników, co wiąże się z istotnymi nakładami organizacyjnymi i finansowymi, a brak odpowiednich zasobów personalnych stanowi poważne ograniczenie zwłaszcza dla mniejszych jednostek samorządowych.
Główne rekomendacje
Główne rekomendacje
1. Należy wprowadzić do audytu energetycznego zwięzłe i czytelne podsumowanie, które w sposób jasny i atrakcyjny przedstawi korzyści oraz efekty poszczególnych etapów inwestycji, co zwiększy jego funkcjonalność jako narzędzia motywacyjnego oraz ułatwi beneficjentom podejmowanie świadomych decyzji inwestycyjnych.
2. Konieczne jest opracowanie i wdrożenie zunifikowanego systemu obsługi beneficjentów przez operatorów na poziomie gminnym, obejmującego jednolite wzorce procedur, checklisty oraz szkolenia z zakresu doradztwa technicznego i efektywnej komunikacji, co zapewni minimalne standardy jakości obsługi oraz ochronę interesów zarówno klientów, jak i urzędników.
3. Wsparcie merytoryczne i techniczne dla gmin pełniących rolę operatorów powinno zostać wzmocnione poprzez zwiększenie zasobów personalnych i odpowiednie przygotowanie zawodowe pracowników zaangażowanych w bezpośrednią współpracę z beneficjentami, szczególnie w mniejszych gminach, aby skutecznie realizować kompleksową pomoc na każdym etapie inwestycji.
4. W celu poprawy przejrzystości programu i zwiększenia jego atrakcyjności dla mieszkańców rekomenduje się wprowadzenie mechanizmu bonu lub dofinansowania na pokrycie kosztów audytu energetycznego, co zmniejszy bariery finansowe związane z tym obowiązkowym elementem procedury dotacyjnej i ograniczy negatywne nastawienie potencjalnych beneficjentów.
5. W obszarze współpracy z funduszami regionalnymi niezbędne jest usprawnienie komunikacji i synchronizacji działań pomiędzy wojewódzkimi instytucjami finansującymi a operatorami gminnymi, aby zminimalizować opóźnienia, ujednolicić interpretację przepisów i zmniejszyć napięcia na linii operator-beneficjent, co poprawi efektywność realizacji Programu.
6. Należy rozważyć wprowadzenie elastycznych zasad etapowania inwestycji, które pozwolą beneficjentom na stopniową realizację termomodernizacji zamiast wymogu kompleksowego przedsięwzięcia od razu, co zwiększy dostępność programu dla osób o ograniczonych możliwościach finansowo-organizacyjnych oraz poprawi jego odbiór społeczny.