Europejskie sojusze detaliczne

Streszczenie

Raport Polityki Insight, opracowany w pierwszym kwartale 2026 roku, analizuje funkcjonowanie europejskich sojuszy detalicznych, ze szczególnym uwzględnieniem Polski oraz wybranych krajów UE i Szwajcarii, Belgii, Hiszpanii. Sojusze detaliczne odgrywają kluczową rolę w łańcuchu wartości produkcji żywności, jednak ich działalność budzi liczne kontrowersje w relacjach z dostawcami. Badania jakościowe i ankietowe wskazują na powtarzające się problemy, takie jak dysproporcja siły negocjacyjnej, brak transparentności celów i struktur sojuszy oraz nieetyczne praktyki, w tym sankcje i presję handlową na dostawców, a także nakładanie nieuzasadnionych świadczeń marketingowych.

Regulacje prawne, oparte na dyrektywie Unii Europejskiej dotyczącej nieuczciwych praktyk handlowych (UTP), są niewystarczające, zwłaszcza wobec dużych podmiotów i sojuszy działających na rynku. Organy ochrony konkurencji, takie jak polski UOKiK, mają ograniczone możliwości skutecznego monitorowania i przeciwdziałania nadużyciom w trakcie działalności sojuszy ze względu na ograniczenia finansowe i organizacyjne. Raport wskazuje na konieczność systemowych zmian, w tym rozszerzenia zakresu ochrony prawnej dostawców, wzmocnienia ochrony sygnalistów oraz poprawy przejrzystości poprzez obowiązek publikacji statutów, sprawozdań finansowych i szczegółów działalności sojuszy. Proponowane rozwiązania mają na celu zrównoważenie relacji „duży vs duży” oraz zapewnienie efektywnej i uczciwej współpracy w europejskim łańcuchu dostaw żywności.

Wnioski

1. Sojusze detaliczne odgrywają kluczową rolę w łańcuchu wartości produkcji żywności w Unii Europejskiej, a zwłaszcza w Polsce, jednak ich funkcjonowanie wiąże się z licznymi wyzwaniami regulacyjnymi i rynkowymi, które wymagają pilnej interwencji systemowej.

2. Obecny stan prawny, w tym dyrektywa UTP oraz polska ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwemu wykorzystywaniu przewagi kontraktowej, nie w pełni zabezpiecza interesy producentów wobec dużych podmiotów i sojuszy detalicznych, co powoduje brak efektywnej ochrony i sprzyja nadużyciom w relacjach „duży vs duży”.

3. Niewystarczająca ochrona sygnalistów w kontekście zgłaszania nieuczciwych praktyk handlowych powoduje niską liczbę zgłoszeń nadużyć, co utrudnia skuteczne monitorowanie i eliminowanie nieprawidłowości na rynku żywnościowym.

4. Brak przejrzystości i standaryzacji usług marketingowych świadczonych przez sojusze detaliczne, a także niejasne informacje dotyczące ich działalności operacyjnej i finansowej, prowadzą do asymetrii informacji między sojuszami, producentami i organami nadzorczymi, co negatywnie wpływa na konkurencję i otoczenie biznesowe.

5. W relacjach biznesowych między sojuszami detalicznymi a dostawcami występuje szeroki katalog praktyk wzbudzających wątpliwości etyczne, takich jak jednostronne zmiany umów, stosowanie sankcji, dodatkowe obciążenia finansowe czy wymuszanie świadczeń marketingowych, co znacząco osłabia pozycję producentów i utrudnia uczciwe negocjacje.

6. Konieczne jest wprowadzenie bardziej zróżnicowanych i precyzyjnych progów ochrony prawnej dla różnych typów podmiotów i ich zrzeszeń, w tym sojuszy detalicznych, wraz z obowiązkiem pełnej transparentności oraz raportowania skonsolidowanego, co pozwoli wyeliminować lukę prawną i ograniczyć ryzyko nadużyć na rynku spożywczym.

Główne rekomendacje

1. Wprowadzenie obowiązku posiadania przez sojusze detaliczne siedziby na terenie Unii Europejskiej, co utrudniłoby omijanie przez nie regulacji unijnych oraz zwiększyłoby transparentność i możliwość efektywnego nadzoru nad ich działalnością.

2. Ujednolicenie prawa konkurencji w krajach członkowskich UE w zakresie działalności sojuszy zakupowych, co ograniczyłoby praktyki polegające na wyborze najbardziej korzystnej jurysdykcji prawnej i pozwoliłoby skuteczniej przeciwdziałać nadużyciom.

3. Rozszerzenie zakresu ochrony prawnej dostawców poprzez nowelizację dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych, skierowanej do podmiotów o przychodach powyżej 350 mln euro, pozwalając na skuteczniejsze reagowanie na nadużycia nawet w relacjach między dużymi graczami rynku.

4. Wzmocnienie uprawnień organów regulacyjnych i ochrony konkurencji, w tym zwiększenie budżetów i kompetencji do prowadzenia badań z urzędu dotyczących wpływu sojuszy na konkurencję, co umożliwi stały monitoring oraz szybsze reagowanie na nieuczciwe praktyki.

5. Zapewnienie pełnej transparentności funkcjonowania sojuszy, poprzez obowiązek publikacji statutów, zakresu działalności, informacji o modelu zakupowym oraz skonsolidowanych sprawozdań finansowych, co zmniejszy asymetrię informacji między sojuszami, dostawcami i regulatorami rynku.

6. Standaryzacja i kontrola jakości usług marketingowych świadczonych przez sojusze, wraz z zakazem łączenia usług w pakiety oraz wprowadzeniem obowiązku jasnego i przejrzystego rozliczania kosztów, aby umożliwić producentom podejmowanie świadomych decyzji biznesowych i zmniejszyć nieuzasadnione obciążenia finansowe.