Czy ktoś zapomniał o sołtyskach i sołtysach? Możliwości i trudności przy włączaniu jednostek pomocniczych w system ochrony ludności
Autor: Fundacja Batorego
Data publikacji: 11/03/2026
Tematyka: Administracja publiczna | Bezpieczeństwo i obronność | Infrastruktura | Polityka | Prawo
Link źródłowy: kliknij tutaj
Informacja prasowa: kliknij tutaj
Skopiuj link do raportu
Streszczenie
Streszczenie
Raport Fundacji im. Stefana Batorego podkreśla kluczową rolę sołtysów i sołtysek jako pierwszej linii kontaktu w sytuacjach kryzysowych, zwłaszcza na przykładzie powodzi z 2024 roku. Pomimo ich istotnego zaangażowania w organizację pomocy, ewakuację i mobilizację lokalnych zasobów, obecne przepisy prawne, w tym ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej, nie uwzględniają sołectw jako podmiotów ochrony ludności. To powoduje, że sołtysi działają „obok systemu”, bez formalnego dostępu do koordynacji, zasobów czy szkoleń, co ogranicza skuteczność działań kryzysowych na poziomie lokalnym.
Raport wskazuje, że ustawodawstwo nie przewiduje formalnego udziału sołtysów w zespołach zarządzania kryzysowego ani nie umożliwia im korzystania z ewidencji zasobów ochrony ludności. Jednak potencjał sołectw, liczących ponad 40 tysięcy jednostek, jest ogromny ze względu na ich zdolność do szybkiego reagowania i organizowania społeczności lokalnych. Na poziomie gmin można poprawić tę sytuację poprzez włączenie sołtysów do zespołów zarządzania kryzysowego oraz określenie w statutach sołectw ich zadań z zakresu ochrony ludności. Konieczne jest także zabezpieczenie finansowania lokalnych działań, magazynów zapasów oraz infrastruktury do realizacji zadań kryzysowych.
Na poziomie prawnym kluczowe jest rozważenie nadania jednostkom pomocniczym statusu podmiotów ochrony ludności, co pozwoli formalnie i trwałe włączyć sołectwa w system reagowania na zagrożenia. Taki krok zapewni lepszą koordynację, dostęp do zasobów i finansowanie działań, co wzmocni społeczności lokalne i zwiększy ogólną odporność na kryzysy.
Wnioski
Wnioski
1. Aktualnie obowiązujące przepisy ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej nie uwzględniają w pełni roli jednostek pomocniczych gmin, zwłaszcza sołectw, co ogranicza ich formalne uczestnictwo i koordynację działań w systemie ochrony ludności oraz budowaniu społecznej odporności.
2. Pomimo braków legislacyjnych, istnieje możliwość zwiększenia zaangażowania sołectw poprzez odpowiednie kształtowanie statutów jednostek pomocniczych, które mogą określić zakres zadań związanych z ochroną ludności oraz zapewnić zarządzanie i utrzymanie zasobów komunalnych na ich poziomie.
3. Włączanie sołtysów i sołtysek jako stałych członków gminnych zespołów zarządzania kryzysowego może znacznie poprawić lokalną koordynację działań kryzysowych, pozwalając na lepsze wykorzystanie ich potencjału mobilizacyjnego i praktycznej wiedzy o specyfice lokalnej społeczności.
4. Nadanie jednostkom pomocniczym statusu podmiotów ochrony ludności w drodze zmiany ustawowej umożliwiłoby im formalne wykonywanie określonych zadań, zapewniając jednocześnie gwarancje finansowania oraz integrację w systemie wymiany informacji i współpracy na poziomie gminy.
5. Finansowe i organizacyjne wsparcie ze strony władz gminnych, obejmujące budżetowe środki na szkolenia, magazynowanie zapasów oraz wyposażenie sołectw, jest kluczowe dla skutecznego zaangażowania tych jednostek w działania prewencyjne oraz reagowanie kryzysowe.
6. Wzmacnianie roli sołectw w ochronie ludności wymaga przede wszystkim strategicznego i systemowego podejścia, które łączy lokalną praktykę z formalnymi ramami prawnymi, umożliwiającymi efektywną współpracę między organami gminy, jednostkami pomocniczymi oraz innymi podmiotami odpowiedzialnymi za zarządzanie kryzysowe.
Główne rekomendacje
Główne rekomendacje
1. Władze gmin powinny uwzględnić zadania związane z ochroną ludności i obroną cywilną w statutach jednostek pomocniczych, ze szczególnym uwzględnieniem roli sołtysów i sołtysek jako kluczowych aktorów lokalnej odporności społecznej.
2. Należy zabezpieczyć odpowiednie finansowanie na poziomie gminnym, przeznaczając środki na szkolenia, ćwiczenia, działania edukacyjno-informacyjne oraz wyposażenie sołectw w zasoby i sprzęt niezbędny do efektywnego działania w sytuacjach kryzysowych.
3. Władze gmin powinny formalnie włączyć sołtysów i sołtysek do zespołów zarządzania kryzysowego oraz zapewnić ich aktywny udział w procesie planowania i koordynacji działań na wypadek zagrożeń, co pozwoli lepiej wykorzystać lokalną wiedzę i zasoby.
4. Konieczne jest nadanie jednostkom pomocniczym statusu podmiotów ochrony ludności na mocy ustawy, co umożliwi im trwałe i formalne zaangażowanie w system ochrony ludności wraz z określeniem ich zadań i gwarancjami finansowymi.
5. Warto zintegrować sołectwa i ich organy z centralną ewidencją zasobów ochrony ludności, co pozwoli usprawnić wymianę informacji, koordynację działań oraz monitorowanie dostępności zasobów na potrzeby reagowania w sytuacjach kryzysowych.
6. Zaleca się rozważenie wprowadzenia zmian prawnych, które pozwolą na wzmocnienie kompetencji wójta w zakresie kierowania i koordynacji działań sołectw w obszarze ochrony ludności, by zapewnić skuteczne nadzorowanie i realizację powierzonych im zadań.