Relacje społeczne w szkole. Rekomendacje kierunkowe dla polityki edukacyjnej oraz wskazówki dla społeczności szkolnych
Autor: Instytut Badań Edukacyjnych
Data publikacji: 27/03/2026
Tematyka: Administracja publiczna | Demografia | Edukacja i Nauka | Infrastruktura | Polityka | Polityka społeczna | Rodzina | Samorząd terytorialny
Link źródłowy: kliknij tutaj
Informacja prasowa: kliknij tutaj
Skopiuj link do raportu
Streszczenie
Streszczenie
Opracowanie „Relacje społeczne w szkole. Rekomendacje” stanowi podsumowanie analizy stanu i uwarunkowań relacji społecznych w polskich szkołach, opartej na danych z międzynarodowych badań edukacyjnych (PISA 2022, ICCS 2022, TIMSS 2023, TALIS 2024) oraz jakościowych wywiadach z przedstawicielami środowiska szkolnego. Wyniki wskazują, że uczniowie postrzegają relacje rówieśnicze umiarkowanie, z relatywnie niewielkim nasileniem przemocy, choć jej formy występują zróżnicowanie ze względu na płeć. Relacje między uczniami a nauczycielami oceniane są stosunkowo niżej niż w innych krajach, zwłaszcza w starszych rocznikach, podczas gdy stosunki wśród nauczycieli i między dyrektorami a personelem są dobrze oceniane.
Rekomendacje adresują kluczowe role dyrektorów i nauczycieli w budowaniu pozytywnej atmosfery szkolnej. Podkreśla się znaczenie jasnej, wspólnie wypracowanej wizji i misji szkoły, a także stylu przywództwa, który sprzyja otwartej komunikacji, partycypacji i dostępności dyrekcji dla wszystkich członków społeczności. Ważne jest wprowadzanie i konsekwentne egzekwowanie sprawiedliwych zasad zachowania oraz aktywne włączanie uczniów i ich rodzin w procesy decyzyjne na poziomie klasy i całej placówki. Zapewnienie estetycznej i funkcjonalnej infrastruktury, uwzględniającej potrzeby uczniów, sprzyja budowaniu relacji. Propozycje praktycznych działań zawierają organizowanie mentoringu, tutoringu rówieśniczego oraz programów wsparcia rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji społeczno-ekonomicznej oraz promowanie wielokulturowości.
Całość dokumentu stanowi uporządkowany zbiór wskazówek i narzędzi, które mają na celu wspieranie rozwoju przyjaznych, bezpiecznych relacji w środowisku szkolnym.
Wnioski
Wnioski
1. Poziom relacji społecznych w polskich szkołach charakteryzuje się względnie niskim poziomem pozytywnego odbioru wśród uczniów, zwłaszcza w kontekście wzajemnych interakcji między nimi, choć jednocześnie relatywnie rzadkie są przypadki nasilonej przemocy fizycznej i psychicznej.
2. Różnorodność społeczno-ekonomiczna i kulturowa uczniowskiego środowiska ma istotny wpływ na jakość relacji szkolnych; szkoły o większym zróżnicowaniu kulturowym i niższym statusie społeczno-ekonomicznym zanotowały częstsze występowanie negatywnych form zachowań rówieśniczych, co podkreśla konieczność systematycznego monitorowania i dostosowywania działań wobec tych kontekstów.
3. Zaangażowanie uczniów w procesy decyzyjne na poziomie klasy i szkoły sprzyja budowaniu pozytywnych relacji interpersonalnych, wzmacnia ich poczucie podmiotowości oraz motywację, a także poprawia wzajemny szacunek i współpracę zarówno między uczniami, jak i w relacjach z nauczycielami.
4. Realizacja programów skierowanych do rodzin uczniów znajdujących się w trudnej sytuacji społeczno-ekonomicznej oraz programów wspierających wielokulturowość przynosi zauważalne korzyści w zakresie poprawy jakości relacji szkolnych, o ile są odpowiednio dostosowane do specyfiki i potrzeb danej szkoły oraz angażują szeroko całą społeczność szkolną.
5. Liderstwo dyrekcji szkoły oparte na inkluzywnej komunikacji, współuczestnictwie w podejmowaniu decyzji oraz dostępności dla wszystkich uczestników życia szkolnego sprzyja tworzeniu przyjaznego klimatu i pozytywnych relacji zarówno wśród uczniów, jak i personelu szkoły.
6. Efektywność działań na rzecz poprawy jakości relacji społecznych w szkołach jest silnie uzależniona od kontekstu organizacyjnego, zaangażowania kadry oraz sposobu wdrożenia programów, co wymaga indywidualnego podejścia i ciągłego monitorowania efektów interwencji w środowisku szkolnym.
Główne rekomendacje
Główne rekomendacje
1. Systematycznie monitorować i analizować jakość relacji społecznych w szkołach o zróżnicowanym kulturowo i społeczno-ekonomicznie środowisku uczniowskim, uwzględniając szczególnie sytuację uczniów z doświadczeniem migracji, aby podejmować precyzyjne działania wspierające integrację i przeciwdziałanie wykluczeniu.
2. Opracowywać i regularnie aktualizować czytelne i powszechnie udostępniane dokumenty strategiczne szkoły, takie jak wizje, misje czy koncepcje funkcjonowania, które powinny być współtworzone przez kadrę pedagogiczną, uczniów oraz rodziców, co pozwoli na budowanie wspólnej odpowiedzialności za klimat szkoły i jego ewolucję.
3. Wdrażać programy ukierunkowane na wsparcie rodzin uczniów znajdujących się w niekorzystnej sytuacji społeczno-ekonomicznej oraz działania promujące wielokulturowość, angażując w ich planowanie i realizację jak najszerszy krąg członków społeczności szkolnej, w tym nauczycieli, uczniów i rodziców.
4. Kultywować styl przywództwa dyrektora szkoły oparty na roli lidera integrującego kadrę wokół przyjaznej misji szkoły, komunikacji charakteryzującej się szacunkiem i transparentnością, a także aktywnym włączaniu pracowników i rodziców w procesy decyzyjne oraz zapewnianiu dyspozycyjności dla wszystkich interesariuszy szkoły.
5. Wprowadzać i konsekwentnie przestrzegać jasnych, sprawiedliwych i ogólnie znanych wszystkim zasad zachowania, tworząc mechanizmy wsparcia dla uczniów i nauczycieli, takie jak mentoring czy tutoring rówieśniczy, oraz rozwijać dostępne, wspólne przestrzenie sprzyjające integracji i budowaniu pozytywnych relacji społecznych.
6. Zapewniać szkołom dostęp do nowoczesnych narzędzi diagnostycznych i monitoringowych, umożliwiających systematyczną ocenę stanu relacji społecznych oraz skuteczności podejmowanych przez szkoły działań, co sprzyja podejmowaniu świadomych decyzji i ukierunkowanemu rozwojowi szkolnego klimatu.