Obrońca potrzebny od zaraz. Dostęp do pomocy prawnej dla osób zatrzymanych: perspektywa dyrektyw unijnych i praktyki krajowej
Data publikacji: 01/02/2026
Tematyka: Administracja publiczna | Imigranci | Polityka | Polityka społeczna | Prawo
Link źródłowy: kliknij tutaj
Informacja prasowa: kliknij tutaj
Skopiuj link do raportu
Streszczenie
Streszczenie
Raport analizuje dostęp osób zatrzymanych do pomocy prawnej w Polsce, wskazując istotne trudności i postulując zmiany legislacyjne. Zidentyfikowano m.in. problem zbyt rozbudowanych i niezrozumiałych pisemnych pouczeń o prawach zatrzymanych, które ze względu na stres są często ignorowane lub niezrozumiane. Ponadto jakość tłumaczeń oraz dostęp do tłumaczy, zwłaszcza w rzadkich językach i dla osób ze szczególnymi potrzebami, pozostawia wiele do życzenia – brak jest systemowego rozwiązania, a często obrońcy muszą samodzielnie organizować wsparcie tłumacza na własny koszt. Nieuregulowany jest także środek naprawczy na wypadek naruszenia prawa do obrońcy, co powoduje, że nieprawidłowości te mogą wpływać na dalszy przebieg postępowania. W praktyce zdarzają się przypadki namawiania zatrzymanych do rezygnacji z kontaktu z obrońcą oraz do przyznania się do zarzucanych czynów, co bywa szczególnie niebezpieczne dla osób z zaburzeniami psychicznymi lub intelektualnymi. W odpowiedzi na te wyzwania raport rekomenduje stworzenie systemu zapewniającego obrońcę – również z urzędu – przed pierwszym przesłuchaniem, gwarantowanie pełnej poufności kontaktów, wprowadzenie środków zaskarżenia i naprawczych dotyczących prawa do obrońcy, czytelniejsze i dostosowane do sytuacji pouczenia oraz obowiązkowe szkolenia służb w zakresie praw osób zatrzymanych. Wskazuje również na potrzebę powołania nowej kategorii prawniczej, obrońcy z urzędu, którego rola miałaby być obligatoryjnym etapem kariery adwokata lub radcy prawnego, by podnieść jakość i dostępność pomocy prawnej. Raport ma na celu wsparcie procesu legislacyjnego i wzmocnienie ochrony prawnej osób zatrzymanych w Polsce.
Wnioski
Wnioski
1. Obowiązujące w polskim systemie prawnym rozwiązania dotyczące prawa dostępu do obrońcy przed pierwszym przesłuchaniem są niewystarczające, co skutkuje ograniczeniem rzeczywistej ochrony prawnej osób zatrzymanych. Brak jest mechanizmów gwarantujących obecność obrońcy na tym kluczowym etapie, co wymaga pilnego stworzenia systemu zapewniającego obrońcę, w tym z urzędu, oraz pełną poufność kontaktów z nim.
2. W polskim porządku prawnym brakuje skutecznego środka naprawczego minimalizującego skutki naruszenia prawa dostępu do obrońcy. Obecna praktyka dopuszcza wykorzystywanie w postępowaniu dowodów i wyjaśnień uzyskanych bez udziału obrońcy, co stoi w sprzeczności z wymogami dyrektyw unijnych oraz standardami europejskimi. Konieczne jest wprowadzenie sankcji procesowych, takich jak nieważność czynności przeprowadzonych bez udziału obrońcy oraz bezzwłoczny termin na rozpoznanie wniosków o wyznaczenie obrońcy z urzędu.
3. Pouczania o prawach przysługujących osobom zatrzymanym są nadmiernie rozbudowane i niedostosowane do momentu postępowania, co ogranicza ich skuteczność i uniemożliwia realne zapoznanie się z treścią pouczenia przed przesłuchaniem. Zaleca się uproszczenie i precyzyjne dostosowanie treści pouczeń do konkretnego etapu oraz zapewnienie faktycznych warunków do ich zrozumienia przez zatrzymanego.
4. Praktyka nieformalnych wstępnych rozpytań prowadzonych bez udziału obrońcy, często skutkująca włączaniem informacji z tych czynności do materiału dowodowego, narusza gwarancje procesowe i rzetelność postępowania karnego. Wskazuje to na potrzebę jasnego zakazu takich działań oraz zwiększenia świadomości prawnej funkcjonariuszy i organów ścigania poprzez specjalistyczne szkolenia.
5. Jakość tłumaczeń świadczonych osobom niemówiącym w języku urzędowym jest niewystarczająca, a brak uregulowań w zakresie dostępu do tłumaczeń w jednostkach penitencjarnych stanowi poważne utrudnienie w realizacji prawa do obrony. Konieczne jest uregulowanie tego obszaru oraz zapewnienie kompetentnej pomocy tłumaczeniowej na wszystkich etapach postępowania.
6. Konieczne jest podjęcie systematycznych działań szkoleniowych dla sędziów, prokuratorów i funkcjonariuszy policji, aby podnieść ich świadomość prawną w zakresie praw zatrzymanych oraz wymogów związanych z dostępem do obrońcy, a także aby wyeliminować praktyki ograniczające efektywność obrony procesowej i łamiące standardy prawa unijnego i międzynarodowego.
Główne rekomendacje
Główne rekomendacje
1. Należy opracować i wdrożyć system zapewniający zatrzymanym niezwłoczny dostęp do obrońcy, w tym także do obrońcy z urzędu, już na etapie przed pierwszym przesłuchaniem, co wzmocni realizację prawa do obrony oraz zgodność z unijnymi dyrektywami.
2. Konieczne jest zagwarantowanie pełnej poufności komunikacji między osobą zatrzymaną a jej obrońcą poprzez stworzenie odpowiednich, odizolowanych pomieszczeń oraz wyeliminowanie praktyk monitorowania rozmów czy obecności funkcjonariuszy podczas konsultacji prawnych.
3. Wprowadzenie środków zaskarżenia oraz skutecznych mechanizmów naprawczych ma na celu minimalizowanie skutków naruszeń prawa do dostępu do obrońcy, w szczególności eliminując wykorzystywanie wyjaśnień złożonych bez obecności pełnomocnika jako dowodów w postępowaniu.
4. Powinno się systemowo uregulować dostęp do tłumaczy specjalistycznych, w tym dla języków rzadkich, z wyraźnym wskazaniem, że koszty tłumaczenia ponosi organ prowadzący postępowanie, aby zapewnić rzetelność i efektywność komunikacji osób niedosłyszących lub obcojęzycznych.
5. Treść pisemnych pouczeń o prawach zatrzymanych powinna być adekwatna do etapu postępowania oraz skonstruowana w sposób klarowny i zrozumiały, uwzględniający realną możliwość zapoznania się z nimi przed przesłuchaniem, co zwiększy świadomość przysługujących praw.
6. Należy podjąć działania zapewniające uwzględnianie szczególnych potrzeb osób z grup wrażliwych, takich jak osoby pod wpływem środków psychoaktywnych, osoby z niepełnosprawnościami czy cudzoziemcy, poprzez dostosowanie procedur oraz warunków przesłuchań, a także zapewnienie obligatoryjnej obecności obrońcy.